Çocuklu hatıralarından oluşan bu kitap, anı, izlek, deneme gibi türlerin bir sentezi biçimlinde yazılmıştır. Dili akıcı ve merak uyandırıcıdır 1970”li, 1980’li yılların “parasız yatılı günlerini2 çarpıcı bir gerçeklikle anlatan kitap, her birimizin hayatında izler bırakan o kuşağın, duygularını, düşlerini yaşadıkları sıkıntıları, kimsesizliği, ayrılığı, hasreti dile getiriyor.
Kimi kitaplar insanı geçmişe götürür; çocukluğun tozlu yollarında, kerpiç evlerin gölgesinde, sabahın ilk ışıklarıyla uyanan köy avlularında dolaştırır. Kimileriyse a geçmişin kapısını aralayarak insana kendi hayatını, yetiştiği çevreyi, yürüdüğü yolları ve bugün bulunduğu yeri yeniden düşündürür. Mehmet Sami Gürkan’ın Işığa Giden Yol adlı eseri, bu iki duyguyu aynı anlatı ikliminde buluşturan, köy hayatından yatılı okul yıllarına uzanan bir yaşama ve yetişme hikâyesidir.
Kitabın anlatı dünyasında köy, insanların yaşadığı biricik coğrafi bir mekân olarak karşımıza çıksa da orası, insanın ilk değerlerini öğrendiği, hayatı tanımaya başladığı, emeğin, dayanışmanın, yoksunluğun, paylaşmanın ve aidiyetin anlamını kavradığı ilk mekteptir. Köy hayatının kendine özgü ritmi, insan ilişkileri, gündelik uğraşları ve gelenekleri, çocukluk hafızasının ayrılmaz parçalarıdır. Bir evin avlusu, bir tarlanın bereketi, mevsimlerin değişimi, aile büyüklerinin sözleri ve komşuluk ilişkileri, insanın kişiliğinde zamanla derinleşen izler bırakır. Gürkan'ın anlatısı, bu izleri edebiyatın imkânlarıyla yeniden görünür kılarken okuru kendi çocukluğunun sokaklarına, kendi geçmişinin insanlarına doğru bir yolculuğa çıkarır.Gelenekler, görenekler, yerel zenginlikler kitabın birçok yerinde karşımıza çıkar. Yemek tariflerine kadar bir dizi bilgiler verir yazar.
Köy hayatını anlatırken, aynı zamanda bir dönemin toplumsal yapısını, geçim şartlarını, aile ilişkilerini ve eğitim anlayışını anlatmaktır. Bu bakımdan kitap, bireysel hatıraların ötesinde, Anadolu'nun, Mezopotamya’nın yakın geçmişine ait bir hayat manzarası sunma imkânı taşır. Geleneksel hayatın kendi içindeki düzeni, imkânların sınırlılığına rağmen kurulan dayanışma ve çocukların geleceğine ilişkin beklentiler, anlatının toplumsal arka planını oluşturur. Okur, geçmişteki hayat şartlarını düşünürken kendi zamanının imkânlarını da sorgulamaya başlar.Zaman zaman acı hatıralar, hüzün verir.
Eserin dikkat çekici duraklarından biri, yatılı okul yıllarıdır. Çocukluk evinden ayrılmak, insanın hayatında yalnızca mekân değiştirmek anlamına gelmez. Alışılmış seslerden, aile sıcaklığından, tanıdık yüzlerden uzaklaşmak; kendi ayakları üzerinde durmayı, özlemi yönetmeyi, sorumluluk üstlenmeyi ve başkalarıyla ortak bir hayat kurmayı öğrenmektir. Yatılı okul, bu yönüyle bir eğitim kurumundan çok daha fazlasıdır. İnsanın kendisiyle karşılaştığı, karakterinin sınandığı, arkadaşlıkların kurulduğu, hayallerin biçimlendiği bir hayat laboratuvarıdır.
Yatılı okul hatıralarının edebî değerini artıran temel özellik, çocukluk ile gençlik arasındaki o hassas geçişi görünür kılmasıdır. Aileden uzakta geçirilen günler, okul arkadaşlıkları, öğretmenlerin tutumu, ortak yaşamın kuralları, sevinçler, kırgınlıklar ve geleceğe ilişkin beklentiler; insanın hafızasında yıllar geçse de canlılığını koruyan sahnelerdir. Bu hatıralar, eğitim tarihimizin de insani boyutuna ışık tutar. Bir öğrencinin yetişmesinde okulun atmosferi, öğretmenlerin yaklaşımı, arkadaş çevresi ve hayatın güçlükleriyle kurduğu ilişki de belirleyicidir. Kitapta o yıllara ilişkin bir çok anekdot yer almaktadır.
Mehmet Sami Gürkan'ın öğretmen kimliği, kitabın üzerinde ayrıca durulması gereken bir özelliğidir. Öğretmenlik, aynı zamanda kendi yetişme hikâyesini de sürekli yeniden değerlendirmeye çağıran bir yaşam biçimidir. Bir öğretmen, geçmişine baktığında çocukluğunun izleriyle birlikte kendisini biçimlendiren insanları, karşılaştığı güçlükleri, öğrendiği değerleri ve mesleki yolculuğunun kaynaklarını da görür. Bu nedenle Işığa Giden Yol, bir öğretmenin kişisel geçmişine açılan pencere olmanın yanında, öğretmenliğin hangi hayat tecrübeleri üzerinde yükseldiğini düşündüren bir eser olarak da okunabilir.
Kitabın isminde yer alan ışık, bu yolculuğun anlam dünyasını tamamlayan güçlü bir imgedir. Işık, burada eğitimin, bilginin, umudun ve insanın kendi imkânlarını keşfetmesinin sembolü olarak düşünülebilir. Köyden başlayan yolculuk, yatılı okulun tecrübeleriyle genişler; çocuklukta kurulan hayaller, zamanın ve emeğin içinden geçerek bir hayat ülküsüne dönüşür. Bu yolun asıl değeri, varılan noktadan çok, insanı oraya taşıyan tecrübelerde saklıdır. Çünkü insanın geleceğini biçimlendiren şey, yalnızca sahip olduğu imkânlar değil, karşılaştığı güçlükler karşısında geliştirdiği irade ve hayata yüklediği anlamdır.
Edebiyatın hatıra anlatıları içindeki önemli işlevlerinden biri, kişisel yaşantıları ortak bir toplumsal hafızaya dönüştürmesidir. Bir insanın çocukluğunu anlatması, başka insanların da çocukluğuna dokunabildiği ölçüde edebî bir karşılık bulur. Okur, anlatılan hayatın ayrıntılarında kendinden bir iz yakalar; bir okul koridorunda kendi öğrencilik günlerini, bir köy manzarasında ailesinin geçmişini, bir ayrılık sahnesinde kendi özlemlerini bulur. Işığa Giden Yol da bu açıdan, bireysel bir yaşam çizgisini daha geniş bir insanlık tecrübesiyle buluşturan bir okuma alanı açmaktadır.
Bugünün hızlı değişen dünyasında çocukluk, köy hayatı ve geleneksel eğitim tecrübeleri giderek uzaklaşan bir geçmişin parçaları hâline geliyor. Geçmiş yalnızca geride bırakılmış zamanlardan oluşmaz; bugünkü kişiliğimizin, değerlerimizin ve düşünce dünyamızın temelini de taşır. Kitap, dönemi nostaljik duygularla anmanın ötesinde, kuşaklar arasındaki tecrübe aktarımına katkıda bulunur.
Sonuç olarak Mehmet Sami Gürkan'ın Işığa Giden Yol adlı kitabı, köy hayatından yatılı okul yıllarına uzanan çizgide, insanın yetişme serüvenini ve eğitimin hayat üzerindeki dönüştürücü etkisini düşünmeye çağıran bir eserdir. Kitabın temel izleği, bir çocuğun dünyasından hareketle insanın kendini gerçekleştirme arayışına ulaşır. Bu arayışta köy, kökleri; okul, ufku; öğretmenler, yol gösterici izleri; hatıralar ise insanın kendisine tuttuğu aynayı temsil eder.
Işığa Giden Yol, bu görünmez yolların izini sürerken bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor: İnsan, geçmişinden uzaklaşarak değil, geçmişinin kendisine kazandırdığı değerleri geleceğe taşıyarak olgunlaşır. Işığa yürümek, biraz da nereden geldiğini unutmadan nereye ulaşmak istediğini bilmektir.
Ferman Salmış




