İnsan ne zaman bozulmaya başladı?
Sekiz yüz yılında mı, bin yılında mı, bin altı yüz yılında mı? Yoksa insan, var olduğundan beri kendi çağından şikâyet eden bir varlık mıydı?
Katıldığım Nezaket ve Zarafet Zirvesi'nde dinlediğim konuşmalar, beni bu sorunun peşine düşürdü. Yüzyıllardır değişmeyen yakınmaları düşündüm. Değerlerin kaybolduğunu, toplumun bozulduğunu, evlatların atalarını dinlemediğini, insanların bencilleştiğini söyleyen sesleri… Her çağ, kendi insanından şikâyet etmiş; her nesil, kendisinden sonra gelenin eksildiğine inanmıştı.
Oysa belki de eksilen insanlık değil, insanın kendisini anlama çabasıydı.
İnsan, bütün çağlarda aynı temel sorularla karşılaşmıştı: Ben kimim? Nereden geliyorum? Kime karşı sorumluyum? Benden sonra ne kalacak?
Tasavvuf geleneğinin asırlardır üzerinde durduğu insan-ı kâmil düşüncesi, bu sorulara verilmiş köklü cevaplardan biriydi. İnsanın yalnızca bilgiyle değil; ahlakla, irfanla, merhametle ve kendisini tanıma gayretiyle olgunlaşabileceğini hatırlatıyordu.
Çünkü insan, tek başına yetişmiyordu.
Bir annenin sesinde, bir babanın davranışında, bir ustanın elinde, bir öğretmenin bakışında, bir toplumun hafızasında büyüyordu.
İnsan, insanın gölgesinde yetişiyordu.
Fakat bugün insanı yetiştiren o gölgeler ne kadar geniş, ne kadar serin, ne kadar merhametliydi?
Bu soru, seminer boyunca zihnimde büyüdü.
İrfan Meclislerinden Fildişi Kulelere
Bir zamanlar ilim, yalnızca kitapların arasında değil, insanların arasında da dolaşırdı. Bir bilgenin sözü meydanda yankılanır, bir dervişin öğüdü yolculuk eder, bir ustanın bilgisi çırağının ellerinde yeniden hayat bulurdu.
Âşıkpaşazâde'nin Osmanlı'nın kuruluş dönemine ilişkin anlattığı Gâziyân-ı Rûm, Ahiyân-ı Rûm, Abdâlân-ı Rûm ve Bâciyân-ı Rûm topluluklarını dinlerken, bir medeniyetin yalnızca askerî başarılarla kurulmadığını düşündüm. Toplumun yetişmesine katkıda bulunan, birlikte yaşama ahlakını taşıyan, bilgi ve tecrübeyi kuşaktan kuşağa aktaran insanlar da vardı.
Peki, bugünün irfan meclisleri nerede?
Üniversitelerimizde mi?
Eğer öyleyse neden üniversiteyle halk arasında zaman zaman görünmez duvarlar yükseliyor?
Bilginin üretildiği yer ile bilginin dokunması gereken hayat arasında neden bu kadar mesafe hissediliyor?
Seminerde akademik dünyanın topluma karşı sorumluluğu üzerinde durulurken üniversitenin yalnızca diploma veren, unvan yetiştiren, kendi içinde konuşan bir kurum olmaması gerektiğini yeniden düşündüm.
Bir üniversitenin kapısı yalnızca öğrencisine mi açılmalıydı? Bilginin muhatabı yalnızca akademisyenler miydi?
Tarlasındaki toprağın dilini bilen çiftçinin, çocuğunu büyütürken hayatın bütün yükünü omuzlayan annenin, yıllarca aynı tezgâhta çalışan ustanın, bir ömür boyunca insan biriktiren yaşlının üniversitenin bilgi dünyasında hiç mi yeri yoktu?
Bilim, insan hayatını anlamak için varsa neden insanın yaşadığı sokaktan uzak durmalıydı?
Bir akademisyenin yazdığı makale kadar, bir köy okulunda anlattığı ders de kıymetli olamaz mıydı? Bir profesörün uluslararası toplantıda sunduğu bildiri kadar, Anadolu'nun herhangi bir kasabasında bir çocuğun zihninde açtığı ufuk da değerli değil miydi?
Burada akademik emeği küçümsemek değil, bilginin toplumla kurduğu bağı sorgulamak gerekiyor.
Çünkü bilginin yüksekliği, insanlara yukarıdan bakmayı gerektirmez.
Aksine bilgi, insanı çoğalttığı, hayatı anlamlandırdığı ve başkasının dünyasına dokunabildiği ölçüde toplumsal bir değer kazanır.
Seminerde Avrupa üniversitelerinin toplumsal projelerinden örnekler de dinledim. Bu örnekler, üniversitenin yalnızca dersliklerden ve laboratuvarlardan oluşmadığını, toplumun gündelik sorunlarına da temas etmesi gerektiğini düşündürdü bana.
Bir üniversitenin büyüklüğü yalnızca kaç akademik yayın yaptığıyla mı ölçülmeli? Yoksa kapısının dışındaki hayatı ne kadar değiştirdiğiyle de mi?
Belki bugün yeniden sormamız gereken soru şudur:
Üniversitelerimiz kaç insanı mezun ediyor değil, kaç insanın hayatına dokunuyor?
İnsan Kendi Dilinden Uzaklaşınca
Konuşmanın bir başka yerinde Hacı Bektaş Veli'nin “Eline, beline, diline sahip ol” öğüdü üzerinde duruldu.
Bu sözün tasavvuf geleneğindeki ahlaki anlamının yanında, konuşmacının ileri sürdüğü farklı bir yorum da dikkatimi çekti: Elin “il” ile, belin köklerle, dilin ise Türkçeyle ilişkilendirilmesi…
Tarihsel olarak ayrıca değerlendirilmesi gereken bu yorum, beni dilin insan hayatındaki yerine götürdü.
Dil, insanın yalnızca konuştuğu değil, hatırladığı yerdir.
Bir kelime bazen bir annenin sesidir. Bazen bir ninenin duası, bazen çocukluğumuzun avlusu, bazen de artık aramızda olmayan bir insanın bize bıraktığı son hatıra.
İnsan dilinden uzaklaştığında yalnızca kelimelerinden mi uzaklaşır?
Kendi tarihinin sesini de kaybetmez mi?
Bir insanın başka dillerde yazılmış eserleri okuyabilmesi büyük bir zenginliktir. Fakat kendi geçmişine ait bir mezar taşını, bir kitabeyi, bir mektubu okuyamaması da üzerinde düşünülmesi gereken kültürel bir kopuştur.
Burada mesele başka dilleri öğrenmek değildir. Mesele, başka dünyalara açılırken kendi dünyamızın kapısını kapatmamaktır.
Çünkü geçmişini tanımayan bir insanın geleceğe taşıyacağı hafıza da eksik kalır.
Üstelik dil yalnızca kelimelerden oluşmaz. Bir toplumun nezaketi de dilinde yaşar.
“Buyurun” derken gösterdiğimiz incelikte, “Hakkınızı helal edin” derken hissettiğimiz sorumlulukta, “Gönlünüzü kırdıysam affedin” diyebilme cesaretinde…
Bir medeniyetin ahlakı bazen koca kitaplardan önce küçücük bir hitapta görünür.
Bugün dilimizi korumak kadar, dilimizin insan üzerindeki etkisini de düşünmek zorundayız.
Bir öğretmenin sözü öğrencisinin içinde nasıl yankılanıyor?
Bir yöneticinin cümlesi çalışanının onurunu nasıl etkiliyor?
Bir akademisyenin kullandığı dil halkı kendisine yaklaştırıyor mu, yoksa daha da uzaklaştırıyor mu?
Çünkü insanı anlamayan bir dil, ne kadar bilgili görünürse görünsün, bir süre sonra kendi yalnızlığını üretir.
Anadolu: Taşınan Yük, Görülmeyen Emek
Üniversiteyle halk arasındaki uzaklığı düşünürken zihnim Anadolu insanına yöneldi.
Bir şehrin sofrasına gelen ekmeğin arkasında kimler vardır?
Tarlada güneşin altında çalışanlar, fabrikada alın teri dökenler, yolları yapanlar, çocuk yetiştirenler, toprağı işleyenler…
Bir ülkenin görünen yüzü şehirleriyse görünmeyen elleri de o şehirleri ayakta tutan insanlardır.
Fakat bazen bu emeğin sahipleri, kendilerini ifade edemedikleri ya da akademik bir dille konuşmadıkları için küçümsenirler.
Oysa bilgi yalnızca kitaplarda değildir.
Toprağın ne zaman su isteyeceğini bilen çiftçinin de bilgisi vardır. Bir çocuğun suskunluğundan derdini anlayan annenin de. Bir tahtanın damarına bakarak nasıl işleneceğini bilen ustanın da.
Bu bilgiler akademik bilginin yerine geçmez; fakat insan hayatının başka türlü bir birikimini taşırlar.
İlim ile irfan birbirine sırtını döndüğünde, toplumun bir yanı eksik kalır.
Seminerde Yörük ve Türkmen kültüründen söz edilirken aidiyetin yalnızca bir kimlik tanımı olmadığını düşündüm.
İnsanın yaşadığı toprağı sahiplenmesi, geçmişini hatırlaması, kendisini bir topluluğun parçası olarak görmesi…
Yurt dediğimiz şey yalnızca üzerinde yaşadığımız coğrafya değildir. Bazen bir mezarın başında edilen dua, bazen atalarımızdan kalan bir söz, bazen de hiç tanımadığımız bir insanın derdini kendi derdimiz sayabilmektir.
Devlet ile halk arasındaki bağ da yalnızca kurallarla, kurumlarla ve resmî ilişkilerle açıklanamaz.
O bağın içinde güven vardır, emek vardır, ortak hafıza vardır.
Fakat güven tek taraflı bir beklentiye dönüştüğünde yıpranır.
Halkın devletine karşı sorumluluğu kadar, devletin de halkına karşı sorumluluğu vardır.
Bir toplumdan sürekli fedakârlık beklenirken onun sözünü dinlememek, emeğini görmemek, düşüncesini önemsememek, aidiyet duygusunu güçlendirmez.
Çünkü insan yalnızca yönetilmek değil, görülmek ve anlaşılmak da ister.
Devletin büyüklüğü, halkına ne kadar yukarıdan baktığında değil, halkıyla ne kadar aynı ufka bakabildiğinde ortaya çıkar.
Nezaket burada da karşımıza çıkıyor.
Bir kurumun vatandaşa yaklaşımında, bir yöneticinin insanı dinleyişinde, kamusal hizmetin sunuluş biçiminde…
Nezaket yalnızca bireyler arasında değil, kurumlarla insanlar arasında da yaşanması gereken bir değerdir.
On Üçüncü Yüzyılın Bize Söyledikleri
Seminerin tarihî yolculuğunda en çok üzerinde durulan dönemlerden biri 13. yüzyıldı.
Moğol istilaları, göçler, siyasi sarsıntılar, yerinden edilen insanlar…
Fakat bütün bu acıların ortasında büyük bir düşünce hareketliliği de yaşanıyordu.
Türkistan'ın ilim ve irfan birikimiyle Endülüs'ün düşünce geleneği Anadolu'da yeni karşılaşmalara zemin hazırlıyordu.
İbnü'l-Arabî, Sadreddin Konevî, Hacı Bektaş Veli, Mevlânâ ve Yunus Emre…
Her biri farklı yolların, farklı düşünce geleneklerinin ve farklı tecrübelerin içinden geçerek insanın hakikat arayışına katkıda bulunmuştu.
Tarih boyunca savaşları anlatırken çoğu zaman fethedilen şehirleri, değişen sınırları, yıkılan devletleri hatırlarız.
Oysa göç eden yalnızca insanlar değildir.
Kitaplar da göç eder. Kelimeler, düşünceler, dualar, hikâyeler ve bir medeniyetin hafızası da…
Bir coğrafyanın asıl zenginliği belki de kendisine ulaşan bütün bu birikimi yeni bir insanlık tecrübesine dönüştürebilmesindedir.
Yunus Emre'nin sesini bu tarihî iklimin içinde düşündüm.
Savaşların ve sarsıntıların yaşandığı bir çağdan insan sevgisini, gönül yapmayı, merhameti ve inceliği önceleyen bir dilin yükselmesi ne kadar anlamlıydı.
Bir medeniyet, en zor zamanlarında bile insan yetiştirebiliyorsa henüz tükenmemiş demektir.
Çünkü şehirler yıkılabilir, saraylar harabeye dönebilir, devletlerin sınırları değişebilir.
Fakat bir insanın başka bir insana öğrettiği iyilik, yüzyıllarca yaşayabilir.
İncinmek ve İncitmemek Arasında
Hacı Bektaş Veli'ye atfedilen “İncinsen de incitme” sözüne geldiğimizde, bütün tarihî anlatıların sonunda yeniden insanın kendisine döndüğünü hissettim.
İncinmek insan olmanın bir parçasıdır.
Hepimiz bir sözden, bir bakıştan, bir haksızlıktan, bir unutuluştan incinebiliriz.
Fakat incinmekle incitmek arasında insanın ahlaki tercihi vardır.
Bize yapılanı başkasına yapmamak…
Kendi yarasını başkasının yarasına dönüştürmemek…
Bir insana gösterilmeyen merhameti, o insanın başka birinden esirgememesi…
Belki de insan-ı kâmil olma yolculuğu tam burada başlıyordur.
Nezaket, insanın hiç öfkelenmemesi değildir. Öfkelendiğinde bile başkasının onurunu gözetebilmesidir.
Zarafet, hiç kırılmamak değildir. Kırıldığında bile bir başkasını kırmamaya gayret etmektir.
Ve merhamet, her davranışı onaylamak değildir. Yanlışı düzeltirken insanın haysiyetini korumaktır.
Bütün bunları düşünürken kendi mesleğime döndüm.
Çünkü öğretmenlik, insan yetiştirme düşüncesinin bugün en görünür sorumluluklarından birini taşıyor.
Bir Okulun Nezaketi Nerede Başlar?
Bir okulun nezaket kültürüne sahip olup olmadığını nasıl anlarız?
Seminerde bu soru sorulduğunda, zihnimde okulların kapıları açıldı.
Bir okula ilk kez giren insanı düşündüm.
Kapıdaki görevlinin sesini, koridordaki karşılaşmaları, öğretmenler odasının havasını, müdürün bir öğrenciyle konuşurken seçtiği kelimeleri…
Bazen bir kurumun bütün kültürü, sizi karşılayan ilk insanın davranışında görünür.
Bir okulun duvarlarına sevgi, saygı, adalet ve merhamet yazabiliriz. En güzel panoları hazırlayabilir, değerler üzerine etkinlikler düzenleyebiliriz.
Ama bir öğrenci hata yaptığında onu herkesin önünde küçük düşürüyorsak, bir arkadaşımızı dinlemeden yargılıyorsak, bir veliyi anlamaya çalışmadan suçluyorsak o kelimeler duvarda kalır.
Değerler, anlatıldıkları yerde değil, yaşandıkları yerde kök salar.
Bir öğrencinin benlik algısının nasıl şekillendiğini düşündüm.
Bazen öğretmenin bir cümlesiyle büyüyen, bazen yine bir cümlesiyle içine kapanan çocukları…
Bir insanın hayatında öğretmeninin sesi yıllar sonra bile duyulabilir.
Hangi dersin hangi konusunu anlattığımız unutulabilir. Fakat bir öğrencinin kendisini değerli hissettiği an kolay kolay unutulmaz.
Belki de öğretmenin asıl sorumluluğu, bilgisini aktarmaktan önce karşısındaki insanın varlığını fark edebilmektir.
Çünkü eğitim yalnızca zihne yapılan bir yolculuk değildir; insanın kendisine duyduğu güveni de şekillendirir.
Ve burada seminerin bütün düşüncelerini birbirine bağlayan o cümle yeniden karşıma çıktı:
“İnsan, insanın gölgesinde yetişir.”
Gölge bazen sığınaktır, bazen korunak.
Ama her gölge büyütmez insanı. Kimi gölgeler serinletir, kimileri ışığı keser.
Bir öğretmen olarak kendime sordum:
Ben öğrencilerime nasıl bir gölge bırakıyorum?
Bir gün benden geriye hangi cümleler kalacak?
Hangi öğrencim yıllar sonra beni hatırladığında kendisini daha güçlü, daha değerli hissedecek?
Hangisi başka birine iyilik yaparken farkında olmadan benden gördüğü bir davranışı tekrarlayacak?
Bir medeniyetin geleceği, belki de tam bu soruların cevaplarında saklı.
Medeniyetin Vicdanı
Seminerden ayrılırken zihnimde birbirinden çok farklı gibi görünen kavramlar dolaşıyordu.
Üniversite, halk, devlet, tarih, dil, tasavvuf, okul, öğretmen, nezaket…
Sonra fark ettim ki bütün bu kavramların merkezinde aynı soru vardı:
İnsan, başka bir insanın hayatında nasıl bir yer tutuyor?
Üniversite bilgisini halktan esirgemiyorsa, devlet vatandaşını dinliyorsa, öğretmen öğrencisinin onurunu koruyorsa, insan kendi dilini ve tarihini öğrenirken başkasının dünyasına da saygıyla yaklaşabiliyorsa medeniyet yalnızca geçmişte yaşanmış bir büyüklük olmaktan çıkar.
Bugünün içinde yaşamaya devam eder.
Çünkü medeniyet, yalnızca inşa ettiğimiz binalar değildir.
Bir üniversitenin kapısını kime açtığımızdır.
Bir devlet dairesinde insanı nasıl karşıladığımızdır.
Bir okulda çocuğa nasıl seslendiğimizdir.
Bir hata karşısında nasıl davrandığımızdır.
Bir insanın incinmişliğine ne kadar yer açabildiğimizdir.
Ve belki de medeniyetin en büyük sınavı, güçlü olanın güçsüze nasıl davrandığıdır.
O gün bir seminerden yalnızca tarihî bilgilerle ayrılmadım.
Kendi dilimi, öğretmenliğimi, öğrencilerime bıraktığım izleri, içinde yaşadığım toplumla kurduğum bağı yeniden düşündüm.
Anladım ki nezaket, insan ilişkilerinin süsü değil, birlikte yaşamanın ahlaki temelidir.
Zarafet ise insanın bildiğini, gücünü, makamını ve imkânlarını başkasının üzerinde bir üstünlük aracına dönüştürmemesidir.
İnsanlık yüzyıllardır bozulduğundan şikâyet ediyor.
Belki yüzyıllar sonra da edecek.
Fakat insanlığın geleceğini yalnızca şikâyetler belirlemiyor. Bugün bir çocuğa nasıl davrandığımız, bir insanı nasıl dinlediğimiz, bir haksızlık karşısında nasıl durduğumuz da belirliyor.
İnsan, insanın gölgesinde yetişir.
Öyleyse yalnızca nasıl insanlar yetiştirdiğimizi değil, nasıl bir gölge olduğumuzu da düşünmeliyiz.
Çünkü insanın insana yurt olabildiği bir dünyada, bilgi kibirden, devlet halkından, öğretmen öğrencisinden, medeniyet de vicdanından uzak düşmez.
Ve bir toplumun gerçek zarafeti, kendisinden güçsüz olana gösterdiği incelikte saklıdır.
Kevser İpek Demirtaş
İnsanın Gölgesinden Medeniyetin Vicdanına •
