Dengbêjlik: Hafızanın Müzikal Taşıyıcısı

Dengbêjlik, sözün yalnızca anlamla değil, ezgiyle de taşındığı bir hafıza biçimidir. Kürt kültüründe yüzyıllardır var olan bu gelenek, yazının olmadığı yerde belleği sesiyle koruyan bir estetik yapıdır. Dengbêj, kelime anlamıyla “söz söyleyen”, “ses getiren” demektir. Ama gerçekte o, bir halkın geçmişini, acılarını, aşklarını, göçlerini, direnişlerini hafızasında taşıyan ve bunları bir ezgiyle dile getiren söz ustasıdır.

Dengbêjlik, sadece bir müzik türü değil, bir anlatı biçimidir. Her hikâye, melodik yapısıyla bir yaşantının izlerini sürer. Bu yüzden bir dengbêj konuşmaz; söyler. Düz anlatmaz; sesin dalgalarıyla içe işler. Onun sesi, zamanın dokusuna işlenmiş duyguları uyandırır. Bir aşk hikâyesi, bir ağıt ya da bir kahramanlık destanı; söze değil, sese tutunarak yol alır. Avaz, dengbejliğin en önemli enstrümanı sayılır. 

Sözün sese sarılması, bin yılların ses işleme geleneğini içerir. Ozanların söylediği stranlar (şarkılar), tek bir olayın değil, çoğu zaman bir halkın ortak hafızasının taşıyıcısıdır. Çünkü söz yazıya geçmediğinde, unutulmaya mahkûmdur; ama ezgiye büründüğünde, kalplerin bir yerine yerleşir. İşte bu nedenle dengbêjlik, hafızayı estetikle, sesi tarihle, kişisel olanı kolektif olanla birleştiren bir sanat formudur.

Halk ozanları genellikle okuma yazma bilmeyen ama yüz yıllık hikâyeleri hatasız ezberleyen insanlardır. Onlar bir tür “canlı arşiv”lerdir. Her anlatılarında bir coğrafyanın dili, acısı, doğası ve karakteri dile gelir. Göllerin adı, ırmakların serzenişi, köylerin telaşı, aşiretlerin hikayeleri hep onların sesinde yaşamaya devam eder. Ve bu yaşam, yazılı değil; melodik bir hafızada korunur. Melodi hem ezberi kolaylaştırır hem de sözüm gücünü katlar, etkisini kat kat çoğaltır. Duygusal bir iklim oluşturur. Erkek Dengbêjler kadar kadın Dengbêjler de bulunur.

Günümüzde Abdalê Zeynikê, dengbejlerin piri sayılır. Şakiro, Zahiro, Reso, Salihê Qubini, Salihê Beynati, Şeroyê Biro, Eyşeşan, Kawis Ağa, Meryemxan, Hüseynê Farê bu geleneğin iz bırakanlarındandır. 

Bu gelenek özellikle erkeklerin dünyasında yer almış gibi görünse de kadın Dengbêjler —özellikle ağıt söyleyenler— tarihin görünmeyen tarafında çok güçlü bir yer tutar. Eyşeşan, Meryemxan, Aslika Qadir bunlardan bazılarıdır.  Onların sesi, evin içinden gelen; doğrudan kalpten çıkan bir çığlıktır. Böylece Dengbêjlik, sadece bir toplumsal sanat değil; aynı zamanda bir duygusal hafızadır.Günümüzde UNESCO Dünya Mirası Listesine dahil edilmesi gereken bu sanat, insanlık için de son derece önemlidir.

Bugün bu gelenek, modernleşmenin, şehirleşmenin ve dijitalleşmenin etkisiyle zayıflasa da her duyulduğunda geçmişi yeniden hatırlatmaya devam ediyor. Bir dengbêj sesi yükseldiğinde, yalnızca bir kelam duyulmaz; bir döneminyası, sevinci, tarihi ve dili yankılanır. Dengbêjlik aynı zamanda bir sözlü tarih vesikası olarak da değerlendirilebilir.

Ozanlar usta çırak ilişkisi ile yetişir. Zamanla her dengbêj kendi sesini, kendi avazını bulur ve nihayetinde kendi tarzını bulur. Artık, onun tarzı aynı zamanda bir makam niteliğine dönüşür.

Çünkü Dengbêjlik, kelimenin tek başına değil; sesin, avazın kayıt düştüğü bir tarihtir.

Ferman Salmış