Medeniyetin Hafızası: Amida ve Diyarbakır / 5

Güneş önce surların yüzüne dokunur, sonra Dicle’nin akışınıyoklardı. Mabetlerden gelen ilahi sesleri surlarda yankılanırdı. Pazarlarında buğday, reyhan, karpuz, meyan satanların sesleri birbirine karışırdı. Dar sokaklardan ve taş evlerden çocuk sesleri eşliğinde duman tüterdi. Mıgırdiç Magrosyan’nın dediği gibi, bir başkaydı Diyarbekir sabahları.

Cezerî, her sabah bu dokunuşu izleyerek uyanırdı. Çünkü o, zamanın gelişini değil, zamanın çalışmasını merak edenbilge bir adamdı. Zamanı yeniden tasarladığında, dünyanın değişimine devasa bir etkide bulunacağının henüz farkında değildi. Amida Saray’ında sabahlara kadar çalışır, çoğu zaman horoz seslerinin yankılandığı pencereden anlardı şafağın söktüğünü. Her sabah yüzünü su ve gün ışığıyla yıkar, kendini yenilerdi. 

Sarayın avlusunda su sessiz akmazdı. Cezerî suya bir görev yüklemişti. Suyun akışı ve akış biçimi sanatsal bir zevk vermeliydi, musiki ile haşır neşir olmalıydı. Hem dans etmeliydi, görsel şölenler sunmalıydı. 
Akmakla yetinmeyen su, ölçerdi, haber verirdi, kapı açar, kandil yakardı. Konuklara şerbet ikram ederdi. Bunlar suyun hüneriydi, bilgenin ilhamıydı.
Suyun her damlası, onun için bir harf gibiydi; doğru yere konulursa anlamlıydı. Üstelik suyun ve zamanın alfabesi Amida Sarayında yeniden yazılıyordu. Yüzyıllar sonra, Batı bu alfabeyi çözerek modern sibernetiğin temelini atacaktı.

Artuklu Sultanı Mahmud’un kendisine ayırdığı özel bir bölümde çalışan Cezerî, hep bir arayış içindeydi. Ona göre hakikat, arayış içinde olma haliydi zaten. Sultan, ondan, düşündüklerini hayata geçirmesi konusunda gereken katkıları sunmuştu.
Ona yalnızca şu söylenmişti:
— “Zamanı bize görünür kıl.”

İşte o yüzden saatler yaptı, makineler icat etti; ritim ve müziği mekanikle buluşturdu. 
Ama bu saatler yalnızca zamanı göstermezdi; adaleti, düzeni, insanın kusurunu da gösterirdi.
Bir saatin geç kalması, bir toplumun ihmaline benzerdi ona göre. İnsan erdemli ve yetenekliydi, bu çalışmaların bir amacı da bunu ortaya koymaktı. 

Sonradan kaleme alacağı kitabının bir ruhu olacaktı.

Cezerî, kitabını yazarken yalnızca çizimler çizmedi, dünyayı zaman çizgisinde yeniden tasarladı.
Her makinenin yanına sabır koydu.
Her dişlinin arasına ahlak sıkıştırdı.

Her akışı yeniden besteledi, içine müzik yerleştirdi.

Şarkıları hayattan eksik etmedi.

O, mekaniğin şairi ve bestekârıydı.

O kitapta:

Su saatleri vardı, ama aynı zamanda bekleyiş anlatılırdı.

Otomatik hizmetkârlar vardı, ama emeğin onuru gizlenmişti.

Şerbet sunan makineler vardı, ama ölçülülük öğütlenirdi.

Kitap, ustaya değil; insana seslenirdi.

Büyük ustanın, bilge dâhinin portresine bakmak, ona dair tarihin not ettiklerinden daha yakından bakalım.

Suyun Saatle Konuştuğu Adam: El-Cezerî

El-Cezerî, tam adıyla Bediüzzaman Ebü’l-İzz İsmail bin er-Rezzâz el-Cezerî, 12. yüzyılın sonlarında Amida’da (bugünkü Diyarbakır) yaşadı. Artuklu Sarayı’nda 25 yıl boyuncabaşmühendislik yaptı. Demiri, suyu, zamanı ve hareketi konuşturdu. Saatler yaptı, otomatik kapılar kurdu, suyu adaletle dağıtan makineler tasarladı. Onu diğer ustalardan ayıran şey, mekanik zekâsı değil; hareketi bir dil, bir estetik ve yaşam biçimi olarak görmesiydi. Dönemin mühendislik ve bilimsellik aşamasının çok üzerinde olan bu eser, günümüz teknolojisine hem temel olmuş, hem de ilham vermiştir.

Bir Cezeri sözlüğü olsaydı, sanırım en çok yeni bir dünyanın mümkün olacağına dair kelimeleri biriktirdiği bir defterolurdu. Çünkü fizik ve kimya dalında dâhiyane yeni yaklaşımlar sergilemiştir. Makineleri tasarlarken, ArtukluDiyarbakır Diyarbekir Sultanı El-Salîh Nâsîrüddîn Ebû’l-Feth Mahmûd bin Muhammed bin Kara Arslan bin Davûd bin Sukmân bin Artuk’un (1200-1222) isteği üzerine bu kitabı yazdığını belirtmektedir. Diyarbakır Artuklu Sarayı El-Cezeri’nin sibernetik çalışmalarını yaptığı ve kitaplaştırdığı yer olması açısından ve dünyada ilk insansı robotların üretildiği yer olması bakımından dikkat çekmektedir. Kitabında çizimlere, çalışma yöntemleri ve mekanik işleyişlerine dair açıklamalara yer vermiştir. Batı teknolojisinin önemli kaynaklarından biri olduğunu çok sonra öğrendik. O, suyun sesini dinleyen, zamanı ölçerken merhameti unutmayan, metalin içine ahlak yerleştirmeye çalışan bir bilgeydi.

En büyük eseri olan “Kitâb el-Câmiʿ Beyn el-ʿİlm ve’l-ʿAmel en-Nâfiʿ fî Ṣınâʿat el-Ḥiyel” adlı kitabı (Yani Faydalı Mekanik Araçların Yapımında Bilgi ile Uygulamanın Birleştirilmesi Kitabı), bir mühendislik kitabı olduğu kadar, bir medeniyet manifestosudur. Çünkü dünyayı şaşırtacak keşiflerle, buluşlarla doludur. 

Sarayın saatleri, şadırvanları, otomatik ibrikleri, su kaldırma düzenekleri, müzikli otomatları onun ellerinden çıktı. Cezerî, mekanik bilgiyi yalnızca işlev için değil, insanı adeta hayrete düşürmek için kullandı. Amacı, mekaniğe dikkat çekmekti ve bunun gelecekte modern dünyanın temelini oluşturacağını duyurmaktı. Ne yazık ki El Cezeri’yi uzun bir zaman diliminde hatırlayan olmadı, ne de olsa medeniyetin bizdeki kaynakları tarafımızdan da yeterli ilgiyi görememişti. Ta ki bazı akademisyenler, araştırmacılar durumu fark edene kadar.  Oysa Amida Sarayı gözler önündeydi, arkeolojik kazıların hızlanması ve bu devasa mirasın tekrar gün yüzüne çıkarılması pek de zor değildi. 

Bir Sevda Hikâyesi

Cezerî’nin hikâyesinde bir isim fısıltı hâlinde geçer: Seyran.Sarayın nakkaşhanesinde çalışan Seyran, bitki, kelebek, ağaçmotifleri çizerdi. Hevsel kelebekleri onun en büyük ilham kaynağıydı; yüzlerce kelebek çeşidinin desenlerinden yararlandı. Cezeri, zamanının bir kısmını onun çizimlerine ayırır, sarayın duvarlarına ve zeminine motifler çizen bu usta eli, hayranlıkla izlerdi.
Cezerî onunla uzun konuşmalar yapmazdı. Kalemi, fırçası hareket ederken, onlarca cümle kuruyordu zaten. Çizimin aşkıydı bu, bir medeniyetin nakkaşı, motiflerine büyük dünyalar sığdırıyordu. El emeği, göz nuru sevdalar…Medeniyeti resmeden bu nakkaş, aynı zamanda görsel zekânın inceliklerini yansıtıyordu.

Zaten bazı aşklar konuşarak değil, aynı suskunluğa bakarakbüyür.

Cezerî bir gün ona şöyle demişti:
— “Ben makineleri çalıştırıyorum, sen kalpleri.” Seyran ise yalnızca bir tebessümde bulunmuştu usulca. 

Seyran, Cezerî’nin çizimlerine bakar, dişlilerin arasına çiçekler kondururdu hayalinde.
Cezerî ise makinelerini tasarlarken, bir su damlasını Seyran’ın adını söyleyecek kadar yumuşak akıtırdı.

Su, Doğu edebiyatında önemli bir temadır. Feqiye Teyra’nın, Fuzuli’nin Su Kasideleri boşuna değildir. Su hem bir arayıştır hem de aktır. El Cezeri’nin su üzerine yaptığı çalışmalar belki de bu aşktandır, bu tutkudandır. Cezeri, aynı zamanda nota ve müziği iyi bilirdi, makinelerin çalışma biçimlerinde bir ritim ve ezgi vardı. 

Bu aşk, saray defterlerine geçmedi.
Ama her saat başı çalan su sesi, bir ismi hatırlatırdı ona.Seyran’ın El Cezeri için çizdiği bazı desenlerde özel mesajlar vardı. Örneğin Cezeri’yi ne çok sevdiğine ilişkin motifler, ayrılık korkusu, kavuşma heyecanı, tedirginlik…

Kim bilir belki de bir gün Amida Sarayı’nın Arkeolojik kazı sorumlusu akademisyen İrfan Yıldız hoca Amida Sarayına keşfedeceği bu desenleri açığa çıkartır ve bunlar sergilenir. O zaman, Diyarbekir, Amida’nın sesini yeniden duyar, Cezeri’nin silueti tarih sahnesine yeniden taşınır.  Dünyanın sayılı yerleşimlerinden olan Amida Sarayı, sırlarıyla birlikte yeniden gün yüzüne çıkmayı bekliyor.

Sultana Sunum

Gün geldi. Kitap tamamlandı. Makineler kuruldu. Sultan huzuruna çağırdı Cezeri’yi. Altın kaplı bir masa üzerinde kitap duruyordu. Çizimler net, yazı sade, dil vakurdu.

Amida Sarayı sabahları sessiz uyanırdı. Taş duvarlar, geceden kalan serinliği saklar; Dicle’nin sesi, avluda yankı olurdu. Cezerî, o sabah kitabını deri bir ciltle sarmıştı. Ellerinde yalnızca çizimler yoktu; yirmi beş yılın suskunluğu vardı.

Sultana sunulacak her şey, aynı zamanda tarihe sunulurdu. Ama Cezerî’nin kalbi, makinalar kadar düzenli değildi; çünkü o aynı zamanda aşkla çalışıyordu ve kalbinin bir yerinde aşkın yara izleri vardı. 

Cezerî kitabı sunarken eğilmedi. Çünkü o, bilgiyi eğmezdi, hürmette de kusur etmezdi. 

— “Bu kitap,” dedi,
— “Suyun tedirginliğindeki insanı değil, insanın ve suyun kalbindeki ortak aşkı anlatır. Su, insanı, insan suyu anladığında medeniyet yeniden inşa edilmiş sayılır o vakit. ”

Sultan tahtında otururken, Cezerî önündeki masaya eğildi. Kitabı masaya değil, kalbine yakın tuttu.

— “Bu kitap,” dedi, “demirin değil, niyetin kitabıdır. Suyu, zamanı ve sanatı aynı elde toplar.”

Sultan çizimlere baktı. Suyun nasıl yürüdüğünü, zamanın nasıl ölçüldüğünü hayretle gördü.

Ama en çok, makinelerin insana benzememesine şaşırdı.

— “Neden yüzleri ifadesiz?” diye sordu.
Cezerî başını eğdi.
— “Çünkü insan, makineye benzemez; makine insana hizmet eder.” Efendim. İkisi de tebessüm ettiler.

Makinelerin Değil, Aklın ve Zarafetin Kitabı

Cezerî’nin kitabı altı ana bölümden oluşur:

1. Zaman Ölçen Aletler
– Fil Saati, Kale Saati, Mum Saatleri
Zaman, burada yalnızca ölçülen bir şey değildir; terbiye edilen bir varlıktır.

2. İçki ve İkram Otomatları
– Otomatik ibrikler, hizmet eden figürler
İnsan onurunu yormayan makineler…

3. Abdest ve Temizlik Düzenekleri
– Su, ibadetle mühendislik arasında köprü olur.

4. Fıskiyeler ve Eğlence Makineleri
– Estetik, teknikten kopmaz.

5. Su Kaldırma Makineleri
– Tarım, şehir ve hayat için.

6. Çeşitli Mekanik Hileler
– Cezerî’nin “hile” dediği şey, aslında aklın zarafetidir.

Bu kitap, Batı’da yüzyıllar sonra gelişecek otomasyon, robotik ve sibernetik düşüncenin sessiz atasıdır.
Ama Cezerî bunu hiçbir zaman “üstünlük” diliyle anlatmaz.
O, makineyi kibirsiz yapar. Makinelerin estetiğine önem verir, onları görsel çekicilikle de donatmayı ihmal etmez.

Sultan Mahmut, kitabı kabul etti. Cezeri ’ye armağanlar takdim etti ve onu çağın en iyi mekanikçi bilgesi ilan etti. Cezeri, eline aldığı telli çalgıyla suyun sesini birleştiren mini bir resital verdi. Seyran’ı hatırladı, gözleri doldu.

Cezerî, sarayda yeniden çalışmalar için odasına geçti. Sarayın kütüphanesine her ay yeni kitaplar gelirdi kervanlarla. Onları büyük bir incelikle eline alır, raflara yerleştirir, mekanikle ilgili yazılan her sayfayı onlarca kez incelerdi. Sonra defterini açar, buraya özenle notlar alırdı.

Sultan sustu. Makineler çalıştı. Zaman ilerledi. O an Amida’dayeni bir dönem başladı ve medeniyet kendini hatırladı. Suyun, zamanın mekaniği ilk kez bu denli güzel ve bilimsel çalışıyordu. Bir şadırvanın suyu bütün bu olup bitenlere tanıklık ediyordu. 

Sarayın kütüphanesinde şehirden gelen şairler de vardı; parmaklarıyla kelimeleri çoğaltır,
gözleriyle Cezerî’nin çizimlerine bakarlardı. Kimi şairler fil saatinin gölgesinde oturarak şiir yazmak istiyordu. 

Cezerî ’ye sordular: 
— “Zaman neden fil sırtında?” 
Cezerî gülmüştü.
— “Çünkü zaman, ağırdır ama sakindir.”

Aşk konuşarak değil, susarak büyür.
Cezerî bir su kaldırma düzeni kurduğunda, şairler seslerini onun yanına bıraktılar, müzisyenler şarkılarını.

Makineler ilerledikçe, şairlerin ve müzisyenlerin kalpleri bekledi.

Aşk ise hep saray bahçesinin en ücra köşesinde kaldı, kayıt dışı ilan edildi. Zaten saraylar, aşkları sevmezdi. Tarihte hep Seyran’lar kırılmıştır, Cezeri’lerin yüreğinde ise o aşklardan bir sızı kalmıştır. Çünkü saraylar, sükûnet ister; aşk ise taşar.

Cezerî yıllar sonra öldüğünde, makineleri çalışıyordu hâlâ.Çünkü bazı insanlar müstesnadır ve tarihe bıraktıkları notlarla yaşarlar. Ama Seyran’ın hasreti, sevdası hep Amida Sarayında bir yara olarak kaldı. Cezeri’nin şehrinden bunca edebiyatçının, ressamın, müzisyenin, dengbêjin,  şairin, sanatçının çıkması boşuna değildir; hepsinde yaranın izleri vardır.

Bugün Diyarbakır’da bir saat durursa, bil ki Cezerî üzülür. Çünkü o, zamanı durdurmak için değil, zamanı insana yaklaştırmak için çalıştı.

Amida’nın taşları hâlâ onu fısıldar: “Bir medeniyet, kendini makineyle anlatıyorsa etiğini de unutmamalıdır. BugünDiyarbakır’da bir taş yerinden oynarsa, bir dişli hâlâ onu ölçüyordur, bir şarkı kadar eski bir hafızayla belki.

Ve Diyarbekir’de İç Kalede, Anzele’de, Dicle’de su, hâlâ Cezerî’yi tanır ve hatırlar.

Ferman Salmış