Cicero ve Marcus Aurelius açısından filozof-kral meselesi

Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceler adlı eserinde anlattığı felsefeyle çelişen bir imparatorluk deneyimi olduğunu söyleyerek bizi Marcus Aurelius’un filozof yönünü sorgulamaya çağıran tarihçiler de vardır.

GÜNDEM 15.10.2021, 19:41
Cicero ve Marcus Aurelius açısından filozof-kral meselesi

DR. C. CENGİZ ÇEVİK

Platon’un Türkçede “Devlet” olarak da bilinen Politeia adlı eserinin bir yerinde (473d) Sokrates şöyle der: “Devletimizde filozoflar kral olmadıkça ya da şu anda kral ya da yönetici dediğimiz kişiler gerçek ve tam anlamıyla kendilerini felsefeye adamadıkça, politik iktidar ve felsefe aynı doğrultuda birleşmedikçe… devletteki kötü durum engellenemez.” Bu yaklaşım antik Yunan edebiyatında (örneğin bkz. Polybius 12.28) olduğu kadar Latin edebiyatında da meşhurdu. Bu yazıda antik literatüre dayanarak Romalıların Platon tarafından idealize edilen filozof-kral fikrinden ne anladığı üzerinde duracağım.

Cicero’nun MÖ 60’ın sonu ya da 59’un başlangıcında Roma’dan, kardeşi Quintus’a yazmış olduğu bir mektupta (Quint. Fr. 1.1.29) Platon’un bu yaklaşımına yaptığı göndermeden söz edebiliriz. Öncelikle şunu söylemek gerekiyor ki, Cicero birçok eserinde Platon’u yüceltir. Az yukarıda bahsettiğim mektubunda da ondan “zekada ve eğitimde önder” (princeps ingeni et doctrinae) olarak bahseder ve onun filozof-kral idealini paylaşır. Bu ideale göre eğitimli ve bilge kişiler (docti ac sapientes homines) devleti yönetmeye başlarsa veya devleti yönetenler kendilerini şevkle “eğitime ve bilgeliğe” (doctrina et sapientia) verirse, devlet mutlu olacaktır. Hemen ardından Cicero yine Platon’a referansla iktidar ile bilgeliğin birleşiminin (coniunctionem… potestatis et sapientiae) toplumların esenliğini sağlayan unsur olduğunu söyler. Cicero politik konularda övüngen olmak konusunda günümüz politikacılarından geri kalmaz, hatta çoğu kere haklı olarak onları geçtiğini bile söyleyebiliriz. Nitekim bu mektubunda da Platon’un filozof-kral idealini aktardıktan sonra kendisinin consul olduğu döneme göndermede bulunarak, Roma devletinde bir dönem iktidar ile bilgeliğin bir kişide birleştiğini ima eder. Kuşkusuz, kastettiği MÖ 63’teki consul’lüğü sırasında Roma’nın aristokratik yönü ağır basan müesses nizamına karşı darbe hazırlığı içinde olan Catilina ile taraftarlarını durdurmuş, adeta darbe girişimini bastırmış olmasıdır. Böyle politik bir başarı için iktidar olanağı yetmez, bilgeliğe de ihtiyaç vardır; en nihayetinde dilimi ısırarak söylersem Cicero kendisini neredeyse Platon’un filozof-kral idealinin vücuda gelmiş örneği olarak saymaktadır.

Bu noktada belirtmek gerekir ki Cicero, salt felsefenin politik yaşamdaki gündelik sorunları ve krizleri çözmeye yetmeyeceğini düşünmektedir. Nitekim dostu Atticus’a yazdığı bir mektubunda da (Att. 2.19.1) güncel bir olay karşısında felsefî bir temele dayanan “ideal iyiye aşırı bağlı yaklaşımının” (nimium τῷ καλῷ προσπέπονθα) adeta körlük olduğunu itiraf eder. Bunun anlamı şudur: İster Platoncu, ister Eski Academiacı, ister Peripatetik, ister Stoacı olsun en nihayetinde felsefî bir görüş mutlak ve sarsılmaz bir ideale dayanır, esneme payı yoktur. Oysa güncel politik krizleri fazlasıyla gerçekçi olarak ve kimileyin adeta “dün dündür, bugün bugündür” deyip önceki tercihlerle çelişen çözümler üreterek çözmek gerekebilir. Filozof-kralın kral yönü işte bu noktada belirir ama yine de arada filozof yönüne de kulak kabartsa iyi eder, zira Hank Davis’in To Plant a Seed adlı eserinde dediği gibi politikacılar ve gazeteciler insan soyunun en iyi örnekleri değildir.

Daha sonra, imparatorluk döneminde, Platon’un söz konusu yaklaşımını Stoacı imparator Marcus Aurelius’la (MS 121-180) ilgili bir aktarımda da görürüz. Söylenene göre (Historia Augusta 4.27.7-8) “Filozoflar yönetir ya da yönetenler filozof olursa, devletler refaha kavuşur” (florere civitates, si aut philosophi imperarent aut imperantes philosopharentur) sözü dilinden düşmezmiş. Şöyle bir düşününce, tarihte filozof-kral olmaya ondan daha fazla yaklaşmış az insan bulunduğunu söyleyebiliriz. Neticede Kendime Düşünceler adlı eseri çağları aşarak günümüze ulaştı ve hâlâ en çok okunan eserler arasında yer alıyor. Örneğin Covid-19 pandemisinin tüm dünyayı en fazla sarstığı dönemde Britanya’da en çok satılan kitaplardan biriydi. (Kuşkusuz bu durum Stoa felsefesini anlatan tüm kitaplar için geçerliydi, Stoa felsefesi üzerine burada adları anılamayacak kadar çok kitap basıldı ve tartışma yürütüldü.) Çok okunmak eserin edebî kalitesine dair bir gösterge olabilir (bazen hiç olmayabiliyor!) ama elbette eserin felsefî açıdan iyi temellendirilmiş argümanlarla dolu bir içeriğe sahip olduğunu kanıtlamaya yetmez. Dahası, Marcus Aurelius’un bu sözü gerçekten dilinden düşürüp düşürmediğini bilmiyoruz, sadece aracı bir yazar böyle diyor. Başka bir yazar, Ausonius da (XII Caesaribus XVII. M. Antoninus 69-70’de) Marcus Aurelius’un “Platon’un ilkelerini imparatorluk yetkisine uyarladığını” söyler. Filozof-kral idealini büyük ölçüde Platon’a borçlu olsak bile, onun felsefî ilkelerini yönetime uyarlamanın iyi bir fikir olup olmadığı ayrı bir konudur. Nitekim Popper’ın izinden gidiyor ve açık toplum fikrinden yanaysanız, hem Platoncu ilkeler hem de filozof-kral fikriyle aranıza mesafe koyarsınız. Ayrıca Marcus Aurelius’un Kendime Düşünceler adlı eserinde anlattığı felsefeyle çelişen bir imparatorluk deneyimi olduğunu söyleyerek bizi Marcus Aurelius’un filozof yönünü sorgulamaya çağıran tarihçiler de vardır. Örneğin Mary Beard son dönem eserlerinden olan SPQR: Antik Roma Tarihi’nin bir yerinde “Marcus Aurelius’un bazı modern hayranları”ına seslenerek “onun Cermenlere yönelik, hâlâ Roma’nın ortasında duran anma sütunundaki savaş sahnelerinde gururla resimlenen zulmünün vahşiliği üzerinde düşünselerdi ona daha az hayranlık duyarlardı” der (Pegasus Yayınları, 2019: 402-493).

Antik felsefe literatüründe sıkça sözde filozoflara yönelik bir eleştiri olarak karşımıza çıkan teori ile pratiğin uyuşması gerektiği düşüncesi burada da önem kazanmaktadır. Filozof olarak konuşan, yazan ve düşünen ancak öyle yaşamayan veya davranmayan bir kimse filozof-kral olabilir mi? Kuşkusuz bu, teori ile pratik arasındaki ilişkiyi derinlemesine analiz etmeyi gerektiren netâmeli bir konudur. Ancak başka bazı antik kaynaklar da Marcus Aurelius’un karar alırken veya kriz çözerken kral ya da politikacı yönünün ağır bastığını ortaya koyar. Örneğin Hıristiyanlığın ilk dönemindeki önemli apolojistlerden olan Iustinus, Birinci Apologia’sının sonuna Marcus Aurelius’un Senatus’a yazdığı bir mektup eklemiştir. Bu mektubun güncelliği tartışmalıdır ama çizdiği Marcus Aurelius portresi Kendime Düşünceler’den hareketle oluşturabileceğimiz filozof-kral modeline pek uymamaktadır ya da en azından Cicero’yla ilgili söylediğimiz gibi, kriz çözen, pratik zekalı bir kral modeline daha fazla uymaktadır. Kurmaca olup olmadığı bilinmeyen bu mektuba göre, Marcus Aurelius ve yetmiş dört kohort’u barbar düşman ordusu tarafından köşeye sıkıştırılmış ve susuz kalmışlar. Buna tanıklık eden, henüz imparatorluğun aslî dinsel unsuru olmayan civardaki Hıristiyanlar, hem imparator hem de ordusu için Tanrı’larına dua etmiş, bunun sonucunda Tanrı Marcus Aurelius’un ordusu üzerine yağmur, düşman ordusunun üzerine dolu yağdırmış. Marcus Aurelius o gün işine yarayan bu ilahi silahın bir gün kendisine ve Roma’ya karşı da kullanılabileceğinden korkarak Hıristiyanlara daha iyi muamele edilmesini buyurmuş. (Bu metinle ilgili kapsamlı bir çalışma için şu esere bakılabilir: The First and Second Apologies, çev. L. W. Bernard. Paulist Press, 1997) Elbette onun bu yararcı perspektifi Stoa felsefesinin neredeyse evrenle eşitlenen tanrısallık anlayışıyla pek uyuşmaz ama Cicero’nun bile hoşuna gidebilecek bir devlet adamı ihtiyatkârlığı olarak görülebilir.

Öyle ya, Roma tarihi zor duruma düştüğünde “Romalıyım” (Romanus sum) veya “Roma vatandaşıyım” (civis Romanus sum) diyen Romalılarla doludur (örneğin Liv. 2.12), Romalı filozofları da bundan ayrı tutamayız. Onlar da önce Romalıydı, sonra filozof.

Not: Bu yazıyı okuyup düzenlememe yardım eden eşim Gamze’ye teşekkür ederim.

(BİRGÜN)

Yorumlar (0)
Yorum yapabilmek için lütfen üye girişi yapınız!
14
açık
Günün Anketi Tümü
Aşk mı? Mantık mı?
Aşk mı? Mantık mı?
Namaz Vakti 09 Aralık 2021
İmsak 06:38
Güneş 08:10
Öğle 13:01
İkindi 15:22
Akşam 17:43
Yatsı 19:09
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Trabzonspor 15 39
2. Konyaspor 15 27
3. Fenerbahçe 15 27
4. Hatayspor 15 26
5. Başakşehir 15 25
6. Alanyaspor 15 24
7. Galatasaray 15 23
8. Karagümrük 15 22
9. Beşiktaş 15 21
10. Adana Demirspor 15 20
11. Sivasspor 15 19
12. Giresunspor 15 19
13. Kayserispor 15 19
14. Altay 15 18
15. Antalyaspor 15 18
16. Gaziantep FK 15 18
17. Göztepe 15 14
18. Öznur Kablo Yeni Malatya 15 14
19. Kasımpaşa 15 11
20. Rizespor 15 10
Takımlar O P
1. Ankaragücü 15 30
2. Erzurumspor 13 28
3. Ümraniye 14 27
4. Eyüpspor 14 27
5. Bandırmaspor 14 25
6. Samsunspor 14 22
7. Tuzlaspor 13 21
8. İstanbulspor 14 20
9. Kocaelispor 14 20
10. Gençlerbirliği 14 20
11. Boluspor 14 19
12. Adanaspor 15 19
13. Menemenspor 14 18
14. Bursaspor 14 17
15. Manisa FK 15 17
16. Denizlispor 14 15
17. Ankara Keçiörengücü 14 14
18. Altınordu 15 13
19. Balıkesirspor 14 7
Takımlar O P
1. Man City 15 35
2. Liverpool 15 34
3. Chelsea 15 33
4. West Ham 15 27
5. Tottenham 14 25
6. M. United 15 24
7. Arsenal 15 23
8. Wolverhampton 15 21
9. Brighton 15 20
10. Aston Villa 15 19
11. Leicester City 15 19
12. Everton 15 18
13. Brentford 15 17
14. Crystal Palace 15 16
15. Leeds United 15 16
16. Southampton 15 16
17. Watford 15 13
18. Burnley 14 10
19. Newcastle 15 10
20. Norwich City 15 10
Takımlar O P
1. Real Madrid 16 39
2. Sevilla 15 31
3. Real Betis 16 30
4. Atletico Madrid 15 29
5. Real Sociedad 16 29
6. Rayo Vallecano 16 27
7. Barcelona 15 23
8. Valencia 16 22
9. Athletic Bilbao 16 21
10. Osasuna 16 21
11. Espanyol 16 20
12. Mallorca 16 19
13. Villarreal 15 16
14. Celta de Vigo 16 16
15. Granada 15 15
16. Elche 16 15
17. Deportivo Alaves 15 14
18. Cádiz 16 12
19. Getafe 16 11
20. Levante 16 8